BAKÜ’DE KOLERA SALGINI VE OSMANLI DEVLETİ’NİN BAŞVURDUĞU BAZI SIHHÎ UYGULAMALAR (1893-1894) / THE EPIDEMIC CHOLERA IN BAKU AND SOME SANITARY APPLICATIONS APPLIED BY THE OTTOMAN STATE

Murat ARDIÇ

Özet


XIX. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan kolera, ani gelişen salgınlar halinde insanları tehdit etmiştir. Günümüzde de zaman zaman gelişen kolera salgınları, gerekli tedbirler alınmadığı takdirde toplu can kayıplarına sebebiyet verebilmektedir. Hindistan merkezli olarak ortaya çıkan hastalık, tüm dünyaya yayılmış ve savaşlardan çok daha fazla can aldığı dönemler olmuştur. Osmanlı topraklarında ilk defa 1822’de görülmüş, 1831’deki ilk karantina uygulamasının da temel sebebi yine bir kolera salgını olmuştur. Bu ölümcül hastalığın önlenmesi ve çabuk savuşturulmasında en önemli kriter ülkelerin gelişmişlik düzeyi olmuştur. Şehirleşme oranının artması sonrası gerekli olan altyapı imkânlarının geliştirilememesi ve temiz su sıkıntısı gibi nedenler, salgınları tetikleyen önemli unsurlardandır. Göçler başta olmak üzere savaş ve ticaret gibi münasebetler de koleranın yayılıp ve salgın hâlini almasına sebep olan etkenlerdir. Bu anlamda komşu ülkeler arasındaki ilişkilerin yoğunluğu hastalığın salgın hâlini almasına da sebebiyet vermiştir. XIX. yüzyılın sonlarında İran yoluyla Rusya’nın Bakü şehrine ulaşan kolera salgını, oradan Batum ve Gümrü’ye ulaşmış ve Osmanlı Devleti’ni tehdit etmeye başlamıştır. Salgını ilk zamanlardan itibaren dikkatle takip eden Osmanlı Devleti ise önce ülke sınırları dışında bir takım tedbirler almaya çalışmıştır.  Bakü’den gelenlerin muayene ve eşyaların kontrol ettirilerek karantina uygulamasına giden Osmanlı Devleti, bu amaçla Kavak ve Sinop Tahaffuzhanelerini kullanmıştır. Bölgeye derhal bir müfettiş gönderilerek durum tespiti yapılmıştır. Daha sonra Bakü’den Trabzon’a kadar uzanan sahillerde karantina uygulanmış ve bölgenin teftişi için Yalıköşkü Vapuru, Karadeniz’e gönderilmiştir. Sıhhıye Nezâreti gerekli önlemler için teyakkuza geçirilmiş ve Rusya ve Romanya sefaretleri ile Bulgaristan Emâreti uyarılmıştır. Çalışmamız Bakü’de ortaya çıkan kolera salgınına karşı, Osmanlı Devleti’nin nasıl tedbirlere başvurduğunu arşiv belgeleri ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır.


Anahtar Kelimeler


Kolera, Karantina, Salgın, Osmanlı Devleti, Bakü

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Arşiv Vesikaları

BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 23/1693.

BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 26/1885.

BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 29/2173.

BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 30/2227.

BOA, Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 30/2231.

BOA, Dâhiliye Mektubî Kalemi (DH. MKT.), 1968/75.

BOA, Dâhiliye Mektubî Kalemi (DH. MKT.), 1969/60.

BOA, Dâhiliye Mektubî Kalemi (DH. MKT.), 1982/44.

BOA, Hâriciye Paris Sefareti Evrakı (HR. SFR.4), 341/15.

BOA, Hâriciye Paris Sefareti Evrakı (HR. SFR.4), 733/2.

BOA, Hâriciye TH. (HR. TH.), 120/58.

BOA, Hâriciye TH. (HR. TH.), 120/65.

BOA, İrâde Husûsî (İ.HUS.), 1/6.

BOA, Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y. A. HUS.), 261/160.

BOA, Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y. A. HUS.), 262/75.

BOA, Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y. MTV.), 64/29.

BOA, Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y. PRK. ASK.), 83/60.

Kitap ve Makaleler

• ERAKSOY, Haluk (2011), “Beşinci Kolera Pandemisi (1881-1896): Geriye Ne Kaldı?”, Klimik Dergisi, C. 24, İstanbul: Türk Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları (Klimik) Derneği, ss.75-75.

• GÜLER, Çağatay (Edt.) (1997), Güneş Tıp Sözlüğü, Ankara: Güneş Kitabevi.

• KÂHYA, Esin – ERDEMİR, Ayşegül D. (2000), Osmanlıdan Cumhuriyete Tıp ve Sağlık Kurumları, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

• KILIÇ, Orhan (2004), Genel Hatlarıyla Dünya’da ve Osmanlı Devleti’nde Salgın Hastalıklar, Elazığ: Fırat Üniversitesi Basımevi.

• KOCATÜRK, Utkan (1994), Açıklamalı Tıp Terimleri Sözlüğü, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.

• MOULİN, Anne Marie (1999), “Kentte Koruyucu Hekimlik: Pasteur Çağında Osmanlı Tıbbı 1887-1908”, Modernleşme Sürecinde Osmanlı Kentleri, Edt. Paul Dumont-François Georgeon, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, ss.169-193.

• NIKIFORUK, Andrew (2001), Mahşerin Dördüncü Atlısı: Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi, Çev. Selahattin Erkanlı, İstanbul: İletişim Yayınları.

• PANZAC, Daniel (1997), Osmanlı İmparatorluğu’nda Veba (170-1850), Çev. Serap Yılmaz, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

• SARIYILDIZ, Gülden (1996), Hicaz Karantina Teşkilâtı (1865-1914), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

• SARIYILDIZ, Gülden (1998), “Osmanlılar'da Hıfzıssıhha”, TDVİA, C.17, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, ss.319-321.

• ŞİMŞEK, Fatma (2014), "19. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Liman Kentlerinde Karantina Uygulaması", Berna Türkdoğan Uysal Armağan Kitabı, Ankara: Sonçağ Yayınları, ss.399-412.

• UYAR, Mesut (2007), Osmanlı Devleti’nde Kolera: İstanbul Örneği (1892-1895), İstanbul: Kitabevi Yayınları.

• UZEL, İlter (1999), “Osmanlı-Türk Tıbbı”, Osmanlı, C.8, Edt. Güler Eren, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss.485-489.

• YILDIRIM, Nuran (1985), “Tanzimattan Cumhuriyete Koruyucu Sağlık Uygulamaları”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, C.5, İstanbul: İletişim Yayınları, ss.1320-1338.

• (2011), Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.