HAZARALARIN ŞİİLEŞMESİNDE SAFEVİ ETKİSİ / SAFAVID INFLUENCE ON THE CONVERSION OF THE HAZARAS TO SHI'ISM

Zahide AY

Özet


Bu çalışma, Hazaraların köken olarak Moğol kökenli olduğunu, bu Moğol kökenliliğin Cengiz Han dönemine bağlı olduğunu, dolayısıyla Afganistan’daki Hazara tarihinin en erken 13. yüzyıla tarihlenebileceğini baştan kabul eden bir çalışma olarak, Hazaraların Şiileşmesindeki ana etkenler üzerinde duracaktır. Bu çalışma, yeni gelen Moğol kabilelerin yerleştiği bölgelerin, tamamen insansız yerler olmayıp, kimi yerlerde Afgan kabileleriyle kimi yerlerde de Türkmen kabileleriyle içiçe olmaları nedeniyle, Hazarların kökenini daha eskilerde arayan anlayış yerine, bu Türkmen ve Afgan kabilelerinin varlığına rastlanmasını doğal kabul etmektedir. Öyle ki, Afgan kabileleri Peştunca, Türkmen kabileleri Türkmence konuşurken (ki hepsi de Sünnidir), Hazaralarla birlikte anılan Afgan ve Türkmen kabileleri ise Şiileşmiş ve bu Şiileşmeyle birlikte Farsça konuşur olmuşlardır. Tıpkı Moğolların göç ettiği diğer bölgelerin (Altınordu ve Çağatay hanlığı içerisindeki) yeni halklarının Sünnileşirken Türkleşmeleri gibi, Hazaralar da Şiileşirken Farsileşmişlerdir. Bu makale, “Hazaralar ne zaman ve nasıl Şii olmuşlardır?” sorusuyla ilgili bugüne kadar öne sürülen birtakım tezler içerisinden, Safevi etkisi ağırlıklı bir tezi savunmaktadır. Bu makalede, yeni sorular ışığında ve 2007’deki saha araştırmamızdan topladığımız Afganistan’daki Hazara Seyyid ailelerinin sözlü tarihlerinden elde edilen yeni bulgular eşliğinde, bu Safevi etkisi kanıtlanmaya çalışılacaktır.


Anahtar Kelimeler


Hazara, Safevi, Moğol, Şii, İsmaili, Seyyid, Kızılbaş

Tam Metin:

PDF

Referanslar


ABISAAD, Rula Jurdi (2004), Converting Persia: Religion and Power in the Safawid Empire, New York: I.B.Tairus.

AY, Zahide (2013), Nâsır-ı Hüsrev ve Sonrasında Bedahşan İsmailileri (10-15. Yüzyıllar), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Babur Şah (1993), Baburnâme II, yay. Reşit Rahmeti Arat, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.

BAIZA, Yahia (2014), Journal of Shi’a Islamic Studies, Volume 7, Number 2 (Spring), s. 151-171.

BACON, E. Elizabeth (1951), “The Inquiry into the History of the Hazara Mongols of Afghanistan”, Southwestern Journal of Anthropology, Volume 7, Number 3 (Autumn), s. 234-241.

BARTOLD, V.V. (2010). “Tacikler”, Orta Asya, çev. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, s. 164-183.

BELLEW, Henry Walter (1880), The Races of Afghanistan, Calcutta: Thacker-Spink and Co.

BURNES, Alexander 1839, Travels into Bokhara, London: John Murray.

CINAR, Gulay Karadag (2016), “Safevi Etkisindeki hazaralar (Sah I. Ismail’den Sah I. Abbas’in Sonıuna Kadar)”, International Journal of Central Asian Studies, Volume 20, s. 75-107.

FAZEL, Solaiman M. (Mayıs 2017), Ethnohistory of the Qızılbash in Kabul: Migration, State, and a Shi’a Minority, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Antropoloji Bölümü, Indiana Üniversitesi.

FERDINAND, Klaus (1962), “Nomad Expansion and Commerce in Central Afghanistan: A Sketch of some Modern Trends”, Folk IV, s. 123-159.

FERRIER, Josephh Pierre (1857), Caravan Journeys and Wanderings in Persia, Afghanistan, Turkestan and Baloochistan, ed. H.D. Seymour, London: John Murray.

İskender Bey Münşî (1387), Târih-i Âlem Ârâ-yı Abbasî, Tehran: Çaphani-yi Gülşen.

KÖPRÜLÜ, Fuad (1993), Anadolu’da İslamiyet, İstanbul: İnsan yayınları.

MEHMET FAZLI (2008), Afganistan’a Seyahat, haz. A. Ahmetbeyoğlu, İstanbul: Selis Yayınları.

Mirza Haydar Duğlat (2006), Tarih-i Reşidî, çev. Osman Karatay, İstanbul: Selenge Yayınları.

MORGAN, David (1988), Medieval Persia: 1040-1797, London: Longman.

MOUSAVI, Sayed Askar (1998), The Hazaras of Afghanistan: An Historical, Cultural, Economic and Political Study, Richmond, Surrey: Curzon Press.

Reşîdüddin, Fazlullah (2013), Câmiu’t-tevârih (İlhanlılar Kısmı), çev. İsmail Aka, vd Ankara: Türk Tarih Kurumu.

SCHURMAN, Franz (1962), The Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Mongols and Related People of Afghanistan, University of California: Moutan and The Hauge.

SPULER, Bertold (1987), İran Moğolları, Ankara: Türk Tarih Kurumu.

THESIGER, Wilfred (1955), “The Hazaras of Central Afghanistan”, The Geographical Journal, volume 121, no 3 (September), s. 312-319.

VAMBERY, Arminius (1864), Travels in Central Asia, London: John Murray.

WOOD, John (1971), A Journey to the Source of the River Oxus, Albemarle Street, London: John Murray, 1872 (yeniden basım: Gregg International Publishers Limited Westmead, Hants, England, 1971)

YAZICI, Orhan (2011), “Hazaraların Menşei ile İlgili yeni Bir Görüş”, TÜBAR, XXIX, (Bahar), s. 475-492.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.