TÜRK İSLAM SANATINDA SANDUKA GELİŞİMİ / THE DEVELOPMENT OF SANDUKA IN THE TURKISH AND ISLAMIC ART

Nacide ÖTER

Öz


Ölüm ve ölüm sonrasında yapılan ritüelleri belirleyen en önemli olgu insanların inançlarıdır. İnanç sistemi, mezar tipini, biçimini, hacmini, bölümlerini belirlediği gibi sanatsal tasarımlarını da belirler. Mezar yapıları, dönemin mimari anlayışını ve sanatsal zevklerini yansıtan önemli belgelerdir. Bu çalışmanın konusunu, mezar yapıları içerisinde gelişimini izlediğimiz sandukalar oluşturmaktadır. Anadolu’da erken dönemlerden itibaren örneklerini gördüğümüz sandukalar, türbe ve kümbetlerde sembolik olarak karşımıza çıkar. Hazire ya da kabristanlarda bulunan sandukalar ise lahit mezar çeşidi olarak tasniflenmiştir. Farklı türde örnekler olmakla birlikte sandukalar; bir kaide üzerine, baş ve ayak bölümleri arasında yükseklik ve genişlik farkı olan, üst bölümü iki yana meyilli formuyla Türk mezar mimarisinde uzun süre kullanılmış ve türbe mimarisinin önemli bir unsuru olmuştur. Sandukalar, süreç içerisinde plan, süsleme ve kütle kompozisyonu yönünden gelişim ve değişim göstermişlerdir. Bu çalışma, mezar yapılarında mimari bileşen olan sandukaların kavramsal ve biçimsel gelişimi üzerine yapılan ilk çalışma olması nedeniyle alana katkı sunacağı düşünülmektedir.


Anahtar Kelimeler


Türbe, Kümbet, Hazire, Mezar, Lahit, Sanduka, Plan, Gelişim

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Aksel, D., vd, (1996), “Yenikapı Mevlevihanesi Haziresi”, İslam Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri, TTK, 1, Ankara, s.223-281.

Altın, Alper, (2019), “Taşkın Paşa (Damsa) Külliyesi İçerisinde Yer Alan Hızır Bey Türbesindeki Sandukalar”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 45, Konya, s.383-408.

Arık, Oluş (1967), “Erken Devir Anadolu Türk Mimarisinde Türbe Biçimleri”, Anadolu (Anatolia), 11, Ankara, s.57-100.

Arık, Rüçhan ve Arık Oluş (2007), Anadolu Toprağının Hazinesi Çini / Selçuklu ve Beylikler Çağı Çinileri, Kale Grubu Kültür Yayınları, İstanbul.

Bayık, Naciye (1995), Konya ve Çevresinde Selçuklu ve Beylikler Dönemi Sandukaları: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

Bozkurt, Nebi “Sanduka”, TDVİA, 36, İstanbul, 2009, s.102-104.

Bulut, Mustafa (2013), “Ölümünün Yüzüncü Yılında Mahmut Şevket Paşa’nın Türbesi” FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 1, İstanbul, s. 93-107.

Bulut, Mustafa (2016) “Sultan II. Mahmut Türbesi Haziresi’ndeki Ulusal Mimarlık Dönemi Mezarları”, Türk- İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 21, Konya, s.187-208.

Bulut, Mustafa (2012), Sultan II. Mahmut Türbesi Haziresi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul.

Çoruhlu, Tülin (1997), “Eyüp Sultan ve Çevresindeki Hazirelerde Bulunan Hançerli Lahit ve Taş Sandukalar”, 1. Eyüp Sultan Sempozyumu, Eyüp Sultan Belediyesi, İstanbul, s.43-59.

Doğanay, Aziz (2000), “Eyüp Sultan Haziresi ve Civarındaki Kabir Bezemelerinde Benek (Çintemani-Körklemoncuk) Nakışı Üzerine, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IV. Eyüp Sultan Sempozyumu, Eyüp Sultan Belediyesi, İstanbul, s.340-349.

Doğanay, Aziz (2009), Osmanlı Tezyinatı/Klasik Dönem Osmanlı Hanedan Türbeleri (1522-1604), Klasik Yayınları, İstanbul.

Haseki, Metin (1977), Plastik Açıdan Türk Mezar Taşları, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, İstanbul.

Hasol, Doğan (1998), Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, YEM Yayınları, İstanbul.

İpek, Selin (2005), “Osmanlı’da Sandukalara Örtü Örtme Geleneği ve Eyüp Sultan Haziresi’ndeki Taş Lahit”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Eyüp Sultan Sempozyumu IX: Tebliğler, Eyüp Sultan Belediyesi, İstanbul, s.322-337.

Karamağaralı, Beyhan (1992), Ahlat Mezar Taşları, Kültür Bakanlığı, Ankara.

Öney, Gönül (1976), Türk Çini Sanatı, Yapı ve Kredi Bankası, İstanbul.

Özkarcı, Mehmet (2001), “Sinop’ta Candaroğulları Beyliği Dönemi Sandukaları”, Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı-Sanat Yazıları, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Kayseri, s.435-461.

Özönder, Hasan (2003), Ansiklopedik Hat, Tezhip Sanatları Deyim ve Terimleri Sözlüğü, Sebat Ofset Matbaacılık, Konya.

Sözen, Metin ve Tanyeli, Uğur (1986),Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul.

Tuncer, C., Orhan (1986), Anadolu Kümbetleri 1, Güven Matbaa, Ankara.

Yıldırım, Savaş (2007), Erken Osmanlı Yapılarında Çini Süsleme (1300-1453), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayınlanmış Doktora Tezi).


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.