DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK‘TE AŞK VE SEVGİLİYE DAİR KAVRAMLARDA KULLANILAN METAFORİK UNSURLAR / METAPHORICAL ELEMENTS USED IN THE CONCEPTS ABOUT LOVE AND BELOVED IN DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK

Nülüfer ÇELİK

Öz


Metafor, Grekçe “metaherein’’kelimesinden gelmektedir. “Meta’’, “öte’’ ve “phrein’’  “taşımak’’ anlamını  çağrıştırmaktadır. Günümüzde ise anlamından daha öte bir anlam oluşturan, bir kavram aktarma metodu olarak isimlendirilebilir. Bilişsel dil olarak da isimlendirilebilecek metafor kavramı son yıllarda oldukça güncel olmuştur.  Metaforların oluşturulmasında  ve çözümlenmesinde kültür önemli bir yer tutmaktadır.Geçmiş dönem eserlerinde oluşturulmuş metaforların tespiti ya da oluşturulan bir metaforun  günümüzde çözümlenebiliyor olması kültürel devamlılıkta bütünlüğün önemli bir göstergesidir.Yaklaşık bin yıl önce  Kaşgarlı Mahmut tarafından kaleme alınmış olan Divânü Lugati't-Türk, oluşturulma şekli itibariyle dil ve kültürün bir bütünün iki ayrılmaz parçası olduğunu göstermiştir. Yazar, Türkçenin korunması ve yaygınlaştırılması konusunda hassasiyetlerini açıkça ifade ederken, eserin oluşturulma   sürecinde Türk boylarının kullandığı sözcükleri biraraya getirmekle kalmamış aynı zamanda verdiği örneklerle  kültürel bir derleme de yapmıştır. Bir kavramın bilişsel düzeyde anlamlandırılabilmesi için onun meteforize edilmesi, metaforize edilmiş kavramların çözümlenebilmesi için de bilişsel  dilin ayrıntılarına kadar bilinmesi gerekir. Bilişsel dilin kodları çoğu kez kültürel bellekte bulunmaktadır.  Çalışmamızda, Divânü Lûgâti't-Türk’te konumuz olan aşk ve sevgiliye dair yazılmış şiirlerde oluşturulmuş metaforlarlar ile aşkın ve sevgilinin yüceltilmiş, insanüstü boyutlara taşınmış olduğu tespit edilmiştir. Eserde aşk ve sevgiliye dair zorlukların anlatılması dağlar, aşk acısı, göz yaşı, ciğer yarası ile ilintilendirilmiş ve  aşk bir tuzak olarak metaforize edilmiştir. Aşkın acı verici yanı, sevgilinin iyileştirici rolü, aşkın büyü, sevgilinin büyücü olması şeklinde anlatılmıştır. Şiirlerde oluşturulan bu metaforik anlatımlar günümüz Türk kültür ve   düşünce  dünyasında kolayca karşılık bulabilecek düzeydedir. Gerek meteforun oluşturulması, gerekse çözümlenmesi konusunda kültürel belleğin etkisi  dikkate alındığında aşk ve sevgili konularında Türklerdeki bilişsel kodların değişmeden bugüne kadar ulaştığını göstermektedir.


Anahtar Kelimeler


Metafor, Aşk, Divânü Lügati't Türk

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Aksan, M. (2006). Metapors of anger an outline of a culturel model. Dil ve Edebiyat Dergisi / Journal of Linguistic sand Literature 3(1), 31-67

Altun, I. (2013). Karacaoğlan’ın şiirlerinde dağ algısı. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 8/4, p. 67-80

Atalay, B. (1985). Divanü Lugati’t-Türk Tercümesi, I-IV. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Bulut, B. (2017). “Türk atasözlerinde dağ kavramının mekansal işlevi.” Journal of Turkish Studies. 12 (5) 111–122. Web.

Çetinkaya, B . (2017). Kutadgu Bilig’de kavramsal metaforlar . Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (2), 377-399.

Çiçekler A.N & Aydın T. (2019). Kavramsal metafor kuramı ve belagat: Karşılaştırmalı bir inceleme. RumeliDE, Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 14-26. DOI: 10.29000/rumelide.616880

Demir, C & Karakaş Yıldırım, Ö. (2019). Türkçede metaforlar ve metaforik anlatımlar. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21 (4), 1085-1096. DOI: 10.32709/akusosbil.599335

Draaisma, D. (2014). Bellek metaforları / Zihinle ilgili fikirlerin tarihi, G. Koca (Çev.). İstanbul: Metis Yay.

Gültekin, T., Yıldız, E. & Bahadır, A. (2016). Hedef kavramin metaforik incelenmesi: Zühre Yıldızı örneği. idil, 5 (26), 1825-1848.

Güncel Türkçe Sözlük. Erişim adresi: sozluk.gov.tr

Kalafat, Ş. (2018). Kültürel bellek metaforu olarak Derleme Sözlüğü’ndeki Gökkuşağı adları. Opus Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 9 (16) , 1143-1166. DOI: 10.26466/opus.460117

Kara sevda şiiri - Cahit Sıtkı Tarancı-Erişim adresi:( Karasevda Şiiri - Cahit Sıtkı Tarancı (antoloji.com)

Kaşgarlı Mahmûd. (2005). Divânü Lugâti't-Türk, S. Erdi & S. T. Yurteser (Çev). Istanbul: Kabalcı Yayınevi

Kılcan, B. (2017). Metafor ve eğitimde metaforik çalışmalar için bir uygulama rehberi. Ankara: Pegem Akademi.

Kövecses, Z. (2010). Metaphor, language, andculture. DELTA: Documentação de Estudos em Lingüística Teórica e Aplicada, 26(3). [online].

Lakoff, G & Johnson, M. (2010). Metaforlar: hayat, anlam ve dil. G.Y. Demir (Çev.).İstanbul: Paradigma Yay.

Mandaloğlu, M. ( 2011). Türk kültür çevresinde şamanizm ve şamanlık meselesi, TSA, 15(3)

Saunders, N.J. (1994). Predators of culture: Jaguar symbolism and Mesoamerican elites. World Archaeology, 26 (1), 104-117

Şahan, K . (2017). Metefor ne değildir? Kesit Akademi Dergisi, (8), 166-176

Tanyu, H. (1992). Büyü, İslâm Ansiklopedisi (Cilt 6, s. 501-506). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Tek Hece Aşk Şiiri - Cemal Safi- Erişim adresi: Antoloji.com.

Tuna ,O. N. (2012). Köktürk yazıtlarında “ölüm” kavramı ile ilgili kelimeler ve “kergek bol-” deyiminin izahı. VII. Türk Dili Kurultayı'nda Okunan Bilimsel Bildirileri içinde (s.131-148). Ankara:Türk Tarih Kurumu Basımevi

Uçan Eke, N. (2017). Klâsik Türk edebiyatında metaforik uslûp. Ankara: Akçağ Yay.

Uçan Eke, N. (2018). Işığında Türkçenin kadim metinleri Orhun yazıtlarını yeniden okumak. Ş. Doğan & M. S. Güneş (Ed.), Moğolistan Bildiriler Kitabı 2. Cilt, Köktürk Yazısının Okunuşunun 125. Yılında Orhun’dan Anadolu’ya Uluslararasu Türkoloji Sempozyumu Bilidileri Kitabı içinde (s.1386-1406) İstanbul: Kesit Yay.

Uçan Eke, N. (2019). Edebiyatın metaforik gücü. Söylem Filoloji Dergisi. 4(2), 238-253.

Uğurlu, S. (2012). Eski Türklerin dini, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Cilt:12, 20. Yıl, Özel Sayı, 12: 323-335

Yaylagül, Ö. (2010). “Divânü Lugâti-t-Türk”te yer alan atasözlerindeki metaforlar”, Millî Folklor. Yıl: 22(85), 112-121.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.